W świecie, w którym dominującym imperatywem kulturowym jest „good vibes only”, a każdy smutek jest natychmiast pathologizowany lub zagłuszany farmakologią, sukces Szpaka wydaje się anomalią. Kiedy Kizo każe nam pić kawę i cieszyć się życiem, a Leosia zaprasza na imprezę w basenie, Szpaku (i jego duchowi bracia, jak Chivas) zapraszają nas do swojego prywatnego piekła. Ich muzyka to otwarty wrzask, emocjonalny ekshibicjonizm i wiwisekcja traumy. Fenomen ten dowodzi jednego: pod lukrowaną powierzchnią mediów społecznościowych pulsuje gigantyczny, nieprzepracowany ból całego pokolenia, który desperacko szuka swojego rzecznika.
Polski „emo-rap” (choć to uproszczenie) to nie jest nowość. Zawsze mieliśmy artystów smutnych (Pezet, Eldo). Ale to, co robi Szpaku, to nowa jakość w intensywności. To nie jest melancholia intelektualisty siedzącego przy oknie z papierosem. To jest histeria w najczystszym, antycznym tego słowa znaczeniu. To rap trzewi, rap, który brzmi jak atak paniki zapisany na ścieżkach audio.
Dlaczego to działa? Bo żyjemy w dyktaturze uśmiechu. Scrollując TikToka czy Instagrama, jesteśmy bombardowani obrazami idealnego życia. Wszyscy są piękni, bogaci, „ogarnięci” i w ciągłym rozwoju. Ta presja doskonałości jest nie do wytrzymania. Młodzi ludzie (i nie tylko) duszą się w gorsetach pozytywności.
Wtedy wchodzi Szpaku ze swoimi „Dziećmi Duchami”. Nie udaje, że jest dobrze. Mówi, że jest fatalnie. Mówi o narkotykach nie jako o imprezowym dodatku, ale jako o narzędziu samobójczym. Mówi o samotności, o braku ojca, o nienawiści do samego siebie. Dla słuchacza, który czuje się przegrany w wyścigu szczurów, to jak podanie tlenu.
Szpaku daje przyzwolenie na słabość. W jego muzyce bycie rozbitym, dysfunkcyjnym i „zepsutym” staje się nową normą. To antyteza modelu lansowanego przez influencerów. Szpaku jest anty-bohaterem. Jest bogaty i sławny, a mimo to wciąż cierpi. To paradoksalnie daje nadzieję: „Skoro on, mając wszystko, czuje to samo co ja, to znaczy, że ze mną nie jest aż tak źle. To świat jest zły”.
Krytycy często zarzucają temu nurtowi pretensjonalność. Że to „grafomania bólu”, że krzyczenie o swoich traumach to tania sztuczka na zdobycie litości i lojalności fanów. I jest w tym ziarno prawdy. Granica między autentycznym wyznaniem a monetyzacją depresji jest cienka.
Jednak w przypadku Szpaka czuć ciężar gatunkowy. Jego głos – często łamiący się, przechodzący w krzyk, chropowaty – niesie ładunek, którego nie da się podrobić w post-produkcji. To jest ten rodzaj emocji, który znamy z wczesnego Linkin Park czy polskiego Paktofoniki. To „Simba” ryczący z bezsilności.
Dla pokolenia Z, które jest najbardziej samotnym i zdepresjonowanym pokoleniem w historii badań socjologicznych, Szpaku pełni funkcję terapeutyczną. Jego koncerty to zbiorowe sesje catharsis. Tłum młodych ludzi wykrzykujący teksty o samobójstwie i lęku to widok przerażający, ale i fascynujący. To rytuał oczyszczenia. Wypuszczenie demona na zewnątrz.
Warto zauważyć też ewolucję muzyczną. Szpaku, Chivas i im podobni coraz częściej sięgają po estetykę rockową, a nawet metalową. Gitary, agresywne bębny, wrzask. To pokazuje, że rap przejął funkcję, którą kiedyś pełnił grunge czy nu-metal.
Kiedyś dzieciaki z problemami słuchały Kurta Cobaina. Dziś słuchają Szpaka. Mechanizm jest ten sam: potrzeba identyfikacji z kimś, kto jest „uszkodzony”. Rap przestał być tylko muzyką buntu przeciwko policji czy systemowi politycznemu. W wydaniu Szpaka stał się muzyką buntu przeciwko własnej psychice, przeciwko chemii własnego mózgu.
Oczywiście, nie bądźmy naiwni – smutek sprzedaje się świetnie. Merch „GUGU”, fankluby, wyprzedane trasy. Depresja została utowarowiona. Ale w zalewie plastikowego, radosnego pop-rapu o niczym, nurt reprezentowany przez Szpaka wydaje się być jedną z ostatnich wysp, gdzie w ogóle rozmawia się o człowieku.
Szpaku przypomina, że pod warstwą filtrów na Instagramie kryje się pokolenie pogrążone w mroku. Że pieniądze nie leczą głowy. Że można mieszkać w apartamencie i chcieć z niego wyskoczyć. To brutalna lekcja, ale chyba niezbędna w czasach, gdy wszyscy próbują nas przekonać, że szczęście to tylko kwestia odpowiedniego nastawienia (i zakupu odpowiedniego produktu). Szpaku mówi: „Gówno prawda. Boli”. I za tę szczerość Polska go kocha.
