Bunt kiedyś śmierdział. Śmierdział tanim winem, brudem festiwalowego namiotu, gazem łzawiącym i potem w pogo. Bunt był ryzykowny – można było dostać pałą od ZOMO, wylecieć ze szkoły albo dostać w zęby od skinheadów. Ale to już przeszłość. W XXI wieku w Polsce wynaleziono nową formę buntu. Bunt sterylny, zapakowany w folię, z kodem QR do zniżki w aplikacji. Bunt, który nie tylko nie kosztuje, ale wręcz przynosi miliony. Jego twarzą, prorokiem i CEO jest Michał Matczak, znany jako Mata.
Mata to nie jest raper. To zjawisko socjologiczne. To ucieleśnienie marzeń polskiej klasy średniej o tym, by ich dzieci były „jakieś”. Żeby były artystami, ale z dobrym zapleczem prawnym. Żeby były „uliczne”, ale wracały na noc do apartamentu na Mokotowie. Mata to pierwszy w historii polskiej muzyki „buntownik z ubezpieczeniem OC i AC”.
Wszystko zaczęło się od „Patointeligencji”. Utworu, który wstrząsnął polskimi mediami, choć w rzeczywistości nie powiedział niczego, czego nie wiedzielibyśmy od dekad. Że bogate dzieci ćpają? Szok. Że w elitarnych liceach jest presja i alkohol? Niedowierzanie.
Ale siła tego utworu nie leżała w prawdzie, tylko w estetyce przyznania się do winy. To była spowiedź uprzywilejowanego chłopca, który krzyczał: „My też mamy ciężko! My też jesteśmy zepsuci!”. Polska oszalała. Rodzice płakali, nauczyciele rwali włosy z głów, a publicyści pisali sążniste eseje.
Tyle że „Patointeligencja” nie była krzykiem rozpaczy. Była flexem. Była przechwałką. „Mój torebka jest droższa niż twoja pensja, a moje uzależnienia są bardziej stylowe niż twoje życie”. Mata nie diagnozował problemu, on go fetyszyzował. Stworzył mitologię, w której wciąganie kreski w toalecie Batorego jest czynnością heroiczną, niemalże powstaniem warszawskim młodego pokolenia.
Nie da się analizować Maty bez cienia, który pada na niego z kancelarii prawnej jego ojca, profesora Marcina Matczaka. To relacja, która w świecie hip-hopu jest ewenementem. W rapie ojciec zazwyczaj był nieobecny, pijący albo surowy. Tutaj mamy Tato-Menadżera-Obrońcę.
Gdy Mata rapuje o „jebaniu PiS-u”, robi to z bezpiecznej pozycji syna kogoś, kto jest twarzą walki o konstytucję. To „bunt koncesjonowany”. Młody Matczak może sobie pozwolić na każdy wyskok, bo za jego plecami stoi potężna machina prawno-medialna.
Szczytem tego absurdu była afera z posiadaniem marihuany. W Polsce tysiące dzieciaków z blokowisk mają łamane życiorysy za pół grama w kieszeni. Są ciągani po sądach, dostają wyroki, tracą pracę. A Mata? Dla Maty zatrzymanie przez policję stało się darmową kampanią promocyjną nowej płyty i pretekstem do ogłoszenia startu w wyborach prezydenckich (sic!).
Zrobił z siebie męczennika systemu, podczas gdy w rzeczywistości był po prostu nieostrożnym celebrytą, któremu włos z głowy nie spadł, bo system – ten sam, z którym rzekomo walczy – chroni takich jak on. To nie jest thug life. To jest privileged life z dreszczykiem emocji.
Momentem, w którym maska ostatecznie opadła, była współpraca z McDonald’s. Oto „głos pokolenia”, chłopak, który w „Patoreakcji” rozliczał się z mediami i politykami, nagle wyskakuje z lodówki z własnym zestawem burgera.
To był majstersztyk cynizmu. Raper, który budował wizerunek na autentyczności i buncie, sprzedał swoją twarz korporacji, która jest symbolem globalnego konsumpcjonizmu, śmieciowego jedzenia i wyzysku pracowników. I co? I nic. Fani ustawili się w kolejkach.
Mata udowodnił, że dla Generacji Z idee nie mają znaczenia. Liczy się brand. Jeśli buntownik reklamuje frytki, to znaczy, że frytki są buntownicze. „Zestaw Maty” stał się komunią świętą dla wyznawców nowej religii, w której jedynym dogmatem jest: „Kupuj, a będziesz zbawiony”.
To symboliczne: buntujesz się przeciwko systemowi, jedząc bułkę z mięsem od korporacji, która płaci podatki w rajach podatkowych. To rewolucja, która nie wymaga wychodzenia na ulicę, wystarczy podejść do kiosku samoobsługowego i kliknąć „zamawiam”.
Kiedy Mata znudził się byciem „wieszczem”, wymyślił alter ego – Skute Bobo. Postać, która jest tak infantylna, że aż bolesna. To powrót do fazy analnej w rozwoju psychoseksualnym, tyle że z milionowym budżetem.
Skute Bobo to wentyl bezpieczeństwa. Jeśli ktoś zarzuci Macie, że jego teksty są głupie, on odpowie: „To nie ja, to konwencja! To ironia!”. To najwygodniejsza tarcza współczesnych artystów. Wszystko, co słabe, żenujące i puste, można wytłumaczyć „performansem”.
Ale pod tą warstwą „beki” kryje się zimna kalkulacja. Skute Bobo pozwoliło Macie wejść w rynek najmłodszych odbiorców, dzieciaków z podstawówki, dla których „Patointeligencja” była za trudna, ale kolorowy ludzik śpiewający o jaraniu jest super. To dywersyfikacja portfela inwestycyjnego. Masz produkt dla licealistów (Mata) i produkt dla dzieci (Skute Bobo). Hajs się zgadza.
Najbardziej szkodliwym aspektem fenomenu Maty jest to, co zrobił z pojęciem „ulicy”. W jego wydaniu ulica to Wilanów, Konstancin i Saska Kępa. W swoich teledyskach, otoczony ziomkami z Gombao33, udaje ekipę z Compton.
To jest LARP (Live Action Role-Playing). Zabawa w biedę. Zabawa w zagrożenie. Ci chłopcy, ubrani w dresy za tysiące złotych, w kominiarkach, które nigdy nie służyły do napadu, odgrywają teatr przed publicznością, która też chciałaby być trochę niegrzeczna, ale boi się, że mama zabierze iPhone’a.
Mata wmówił bananowej młodzieży, że ich problemy z nadmiarem możliwości, presją sukcesu i nudą są równoważne z problemami ludzi walczących o przetrwanie. To zawłaszczenie kulturowe wewnątrz jednego narodu. Klasa wyższa ukradła klasie niższej język, styl i muzykę, wyprała je w perwollu, wyprasowała i sprzedaje jako „swoje”.
Mata to idealny produkt naszych czasów. Jest jak teczka z wegańskiej skóry – wygląda nowocześnie, ekologicznie i buntowniczo, ale w środku są tylko faktury.
Nikogo nie obali. Niczyim losem nie wstrząśnie (poza losem akcjonariuszy wytwórni SBM Label). Jego „bunt” jest bezpieczny dla władzy, bezpieczny dla korporacji i bezpieczny dla rodziców. Możesz puścić Matę na rodzinnym obiedzie. Babcia powie, że ładny chłopak, tylko trochę niewyraźnie mówi. Tata powie, że zaradny. A mama, że taki wrażliwy.
I tak umiera hip-hop. Nie z hukiem, nie w strzelaninie, nie przez cenzurę. Umiera przy kasie w Maku, zamawiając Vanilla Matcha Latte, zadowolony z siebie, że właśnie „rozjebał system”, bo dostał naklejkę gratis.
Gotowi na więcej? Następny w kolejce jest „Algorytmiczne wycie”, czyli o Ekipie, Team X i muzyce, która powstaje nie w studiu, a w dziale marketingu.
