Kiedy pod koniec 2019 roku „Patointeligencja” wstrząsnęła polskim internetem, wydawało się, że narodził się nowy wieszcz. Głos tych, którzy mieli wszystko – pieniądze, edukację, perspektywy – a mimo to byli wewnętrznie martwi. Michał Matczak, syn szanowanego profesora prawa, wsadził kij w mrowisko, obnażając pustkę elit. Dziś, kilka lat później, ten sam chłopak uśmiecha się do nas z reklam fast foodu, operatora sieci komórkowej i napojów gazowanych. Ewolucja Maty z „głosu pokolenia” w „głos korporacji” to najbardziej fascynujące, a zarazem przygnębiające studium upadku mitu buntownika w historii III RP.
Historia rock and rolla, a później hip-hopu, zna pojęcie „sell-outu” – momentu, w którym artysta porzuca ideały dla pieniędzy. Ale przypadek Maty to coś więcej. To nie jest po prostu zdrada ideałów. To całkowita redefinicja tego, czym jest bunt w XXI wieku. Mata nie tyle sprzedał się systemowi, co pozwolił systemowi się połknąć, a następnie urządził się w jego żołądku, transmitując to wszystko na żywo na Instagramie.
Początek był obiecujący. „Patointeligencja” była krzykiem. Była brutalna, szczera, niewygodna. Rodzice z klasy średniej drżeli, słuchając o twardych narkotykach w dobrych liceach. Mata jawił się jako ten, który zdejmuje maski. Był wiarygodny właśnie dlatego, że nie udawał gangstera z blokowiska, ale mówił o zgniliźnie ukrytej za wysokimi płotami strzeżonych osiedli.
Co stało się potem? Potem przyszedł kapitalizm i zrobił to, co potrafi najlepiej: inkorporował krytykę. System zauważył, że bunt Maty świetnie się klika, więc postanowił go monetyzować. Momentem zwrotnym była współpraca z McDonald’s. To był symboliczny koniec „Patointeligencji”. Chłopak, który rapował o depresji i pustce, nagle stał się twarzą korporacji będącej symbolem globalnej konsumpcji i taniej, masowej rozrywki.
To nie była zwykła reklama. To był performans totalny. Mata nie tylko reklamował kanapkę; on stał się kanapką. Stał się produktem FMCG – łatwo dostępnym, tanim, dającym szybką satysfakcję i masowym. Jego wizerunek „zwykłego chłopaka”, który pije matchę i je frytki, został cynicznie wykorzystany do wciągnięcia milionów dzieciaków w orbitę marki. Buntownik stał się maskotką.
Mata jest inteligentny – może nawet za bardzo. Zdaje się doskonale rozumieć mechanizmy, w które wchodzi. Jego późniejsze ruchy – udawana kampania prezydencka „Mata 2040”, dziwaczne występy w mediach, ciągła gra z konwencją – sugerują, że próbuje on stworzyć z własnego życia wielki projekt artystyczny w stylu Andy’ego Warhola. Problem w tym, że w tej grze zaciera się granica między ironią a cynizmem.
Kiedy Mata rapuje o tym, że jest głosem pokolenia, a w następnym kadrze trzyma produkt sponsora, wysyła sprzeczny sygnał. Czy jego bunt jest jeszcze cokolwiek warty? Czy jeśli „fuck you” pokazywane systemowi jest sponsorowane przez wielki bank lub sieć telefoniczną, to czy ono w ogóle obraża system? Nie. Ono system cieszy. Bo system na tym zarabia.
Mata stał się „słupem ogłoszeniowym” nowej ery. Jego ciało, jego głos, jego wizerunek – wszystko jest na sprzedaż. I nie byłoby w tym nic dziwnego (w końcu żyjemy w kapitalizmie), gdyby nie fakt, że jego kariera wyrosła na micie kontestacji. To tak, jakby Che Guevara nagle zaczął reklamować luksusowe cygara, tłumacząc, że to tylko taki postmodernistyczny żart.
Najciekawsze w tym wszystkim jest jednak to, że fani Maty – generacja Z – wcale nie czują się oszukani. Dla starszego pokolenia współpraca z McDonald’s to obciach i zdrada. Dla dzisiejszych nastolatków to dowód, że „wygrał życie”.
Żyjemy w czasach, w których bycie „sprzedajnym” przestało być obelgą. Młodzi ludzie, wychowani w kulturze hustle’u i dropów, nie widzą sprzeczności między byciem artystą a byciem banerem reklamowym. Dla nich sukces mierzy się zdolnością do monetyzacji własnej marki. Mata jest dla nich bohaterem, bo „zrobił pieniądze” na korporacjach. Oszukał system, biorąc od niego miliony.
Tyle że to iluzja. To nie Mata ograł korporacje, to korporacje ograły Matę. Wyssaly z niego aurę buntu, przeżuły i wypluły w formie bezpiecznego, uśmiechniętego celebryty, który już nikogo nie przestraszy. Jego „drapanie pazurami” jest teraz tak samo groźne jak pluszowy tygrys.
Michał Matczak utknął w złotej klatce. Jest najpopularniejszym raperem w kraju, ale artystycznie znalazł się pod ścianą. O czym ma teraz rapować? O problemach pierwszego świata? O trudach liczenia pieniędzy? Jego wiarygodność jako obserwatora rzeczywistości wyparowała w momencie, gdy ta rzeczywistość zaczęła mu płacić za milczenie (lub mówienie tego, co jest w briefie).
Patrząc na Matę dzisiaj, widzimy smutny koniec pewnej epoki. Epoki, w której artysta miał stać w opozycji do świata pieniądza. Mata pokazał, że dziś opozycji nie ma. Jest tylko negocjacja stawki. „Patointeligencja” nie była początkiem rewolucji. Była tylko świetnym intro do długiego, przerywanego reklamami bloku komercyjnego, którym stało się życie najgłośniejszego rapera w Polsce. Bunt został sprywatyzowany, zapakowany i sprzedany. Smacznego.
