Kiedyś artysta musiał mieć duszę. Musiał cierpieć, kochać, nienawidzić, albo chociaż mieć coś ciekawego do powiedzenia o otaczającym go świecie. Dzisiaj artysta musi mieć przede wszystkim „drip”. Witajcie w czasach, w których polski rap przestał być muzyką buntu, a stał się audialnym katalogiem luksusowego domu towarowego Vitkac. To nie są już piosenki. To inwentaryzacje magazynowe recytowane do bitu.
Gdyby kosmici wylądowali dzisiaj w Polsce i spróbowali zrozumieć naszą kulturę na podstawie karty „Na czasie” w serwisach streamingowych, doszliby do wniosku, że naszym najwyższym bóstwem jest Gucci, a prorokiem jego Louis Vuitton. A my? My jesteśmy tylko marnymi pielgrzymami, których jedynym celem egzystencjalnym jest uzbieranie na pasek z klamrą, która z daleka krzyczy: „ZOBACZ, NIE JESTEM BIEDNY!”.
Król jest jeden i nazywa się Malik Montana. To niekwestionowany arcykapłan religii metek. W jego twórczości (jeśli można użyć tego wzniosłego słowa) nastąpiła całkowita fuzja podmiotu lirycznego z przedmiotem luksusowym. Malik nie rapuje o sobie. Malik rapuje o tym, co ma na sobie.
Włączcie dowolny utwór. „Na nadgarstku Patek / W garażu Mercedes / Na sobie mam Fendi”. To nie są sporadyczne wtrącenia. To jest esencja. Konstrukcja świata przedstawionego u Malika opiera się na prostym algorytmie: jestem lepszy od ciebie, bo moje buty kosztowały tyle, ile twój samochód.
To fascynujące zjawisko psychologiczne. Mamy do czynienia z dorosłym mężczyzną, ojcem dzieciom, który czerpie poczucie własnej wartości z faktu posiadania drogich przedmiotów, jakby wciąż był w piaskownicy i chwalił się najdroższą łopatką. Ale tłum to kupuje. Tysiące nastolatków w podróbkach z bazaru skandują te wersy jak ewangelię, marząc, że kiedyś też będą mogli zdefiniować swoje człowieczeństwo za pomocą włoskiej galanterii skórzanej.
W centrum Warszawy stoi czarny, ponury budynek – dom handlowy Vitkac. To tam odbywają się najważniejsze rytuały przejścia współczesnych raperów. Nie jesteś raperem, jeśli nie zostawiłeś tam 20 tysięcy złotych na bluzę, która wygląda jakby bezdomny wytarł nią podłogę (estetyka Balenciagi).
Spójrzmy na Smolastego. To ucieleśnienie „smutnego luksusu”. Chłopak, który cierpi, ale zawsze w drogich dekoracjach. Jego teledyski to parady product placementu. Nawet jak go boli serce, to boli go w Porsche. To przekaz podprogowy: twoje emocje są nieważne, jeśli nie masz odpowiedniego „outfitu” do ich przeżywania. Biedni ludzie się smucą, bogaci mają „melancholię w apartamencie”.
Raperzy stali się darmowymi (lub co gorsza – płatnymi) słupami ogłoszeniowymi wielkich korporacji. Kiedyś punkowcy walczyli z systemem, raperzy z lat 90. walczyli z komercją. Dzisiaj Bedoes, Żabson czy Kizo są częścią machiny marketingowej tak ściśle, że trudno odróżnić, gdzie kończy się zwrotka, a zaczyna blok reklamowy.
Nie myślcie, że konsumpcyjny rak trawi tylko męską część sceny. O nie. Mamy przecież Young Leosię i Bambi. Ta druga, idolka nastolatek, w swoim hicie „BFF” czy innych bangerach, promuje wizję kobiecości sprowadzoną do roli luksusowej konsumentki.
To jest feminizm ery Instagrama. „Jestem niezależna, bo sama sobie kupiłam torebkę”. Super. Ale czy w tych tekstach jest cokolwiek więcej? Czy jest tam jakaś myśl, jakaś refleksja? Nie. Jest tylko niekończąca się litania zakupów, imprez, drinków i kosmetyków. „Szklanki”, „High Life” – tytuły mówią same za siebie.
Dziewczynki w całej Polsce uczą się, że wartość kobiety mierzy się tym, jak bardzo „bad bitch” potrafi być i jak drogie ma paznokcie. To jest spłycenie roli kobiety do manekina, na który można narzucić modne szmatki. To nie jest „girl power”. To jest „shopping power”. Korporacje zacierają ręce, bo wychowano im idealne pokolenie konsumentek, które poczucie pustki będą zasypywać nowymi kolekcjami z sieciówek, udając, że to „high fashion”.
Zwróćcie uwagę na język. Słownictwo współczesnego polskiego rapu uległo drastycznej redukcji. Kiedyś raper musiał mieć „nawijkę”, czyli bogaty zasób słów. Dzisiaj wystarczy, że znasz nazwy marek.
Gucci rymuje się z „suczi” (czyli uprzedmiotowioną kobietą).
Prada rymuje się z „nada” (zazwyczaj w kontekście „tobie się nie nada”).
VVS (diamenty) rymuje się z „stres” (bo, biedaczku, masz stres, że nie masz VVS).
To jest poetyka paragonu fiskalnego. Teksty piosenek przypominają listy zakupów wysyłane SMS-em. „Kup chleb, mleko i nowe Yeezy”. Gdzie są metafory? Gdzie gry słowne? Gdzie storytelling? Umarły. Zostały zastąpione przez prostackie wyliczanki. „Mam to, mam tamto, wjeżdżam tym, piję to”. To poziom narracji przedszkolaka, który opowiada, jakie dostał prezenty pod choinkę. Tylko zabawki są droższe.
I tu dochodzimy do tytułowej Zary. Dlaczego to jest „epos o metce z Zary”, skoro oni wszyscy nawijają o Guccim? Bo 99% słuchaczy (i duża część raperów na początku kariery) ubiera się w sieciówkach, które bezczelnie kopiują wybiegi mody.
Powstała kultura „bieda-flexu”. Młodzi ludzie wydają ostatnie pieniądze rodziców, albo biorą chwilówki, żeby kupić koszulkę z wielkim logo, która po trzech praniach nadaje się do mycia okien. Ale przez chwilę, przez ten jeden moment zrobienia zdjęcia na InstaStory, czują się częścią tego lepszego świata, o którym nawija Malik.
Raperzy są winni tej masowej hipnozy. Wmawiają dzieciakom z blokowisk, że jeśli nie masz na sobie trzech średnich krajowych, to jesteś nikim. To okrutne. To żerowanie na kompleksach. Tworzą armię klonów, ubranych tak samo, ostrzyżonych tak samo, którzy gardzą „zwykłym życiem”, choć sami w nim tkwią po uszy.
Najsmutniejsza konkluzja jest taka: jeśli zabierzesz im te ciuchy, te zegarki i te samochody z wypożyczalni – co zostanie?
U Sokoła zostanie inteligencja i cyniczny ogląd świata.
U Pezeta zostanie wrażliwość i zmysł obserwacji.
A co zostanie u przeciętnego newschoolowca?
Zostanie wystraszony chłopiec, który nie ma nic do powiedzenia. Pustka. Ontologiczne zero.
Dlatego tak kurczowo trzymają się tych metek. Te metki to ich jedyna tożsamość. Bez logo Supreme na klatce piersiowej są przezroczyści.
Polski rap stał się wielkim, błyszczącym balonem. Z zewnątrz wygląda imponująco – złoto, diamenty, logotypy. Ale w środku nie ma treści. Jest tylko powietrze. I to powietrze powoli uchodzi, z cichym, żałosnym świstem, który brzmi jak „skrt, skrt, kup mi to, k**wa”.
Masz dość? Czy jedziemy dalej? Następny w kolejce jest tekst o Matcie i „Patointeligencji w wersji Instant” – czyli jak sprzedać bunt bananowej młodzieży.
