Gdybyśmy cofnęli się o dwie dekady i puścili weteranom polskiej sceny najnowsze hity Bambi czy Young Leosi, prawdopodobnie uznaliby to za błąd w transmisji albo wyrafinowany żart. Hip-hop, gatunek zrodzony z buntu, brudu i konieczności wykrzyczenia swojej prawdy, na naszych oczach przeszedł najbardziej spektakularną transformację w swojej historii. Przestał być raportem z osiedla, a stał się perfekcyjnie skrojonym produktem pod dyktaturę TikToka. I choć puryści zżymają się na „różową falę”, trzeba przyznać jedno: to nie jest chwilowa moda. To nowy paradygmat, w którym muzyka jest już tylko dodatkiem do algorytmu.
Jeszcze do niedawna obowiązywała w rapie pewna niepisana umowa społeczna: raper mógł zarabiać miliony, mógł jeździć drogimi autami, ale musiał zachować „rdzeń”. Musiał mieć historię, musiał mieć warsztat (lub chociaż charakterystyczny styl) i musiał reprezentować jakąś społeczność. Dziś te zasady brzmią jak archaizmy z podręcznika do historii muzyki. Fenomen Young Leosi, a w ślad za nią Bambi, pokazuje, że wchodzimy w erę post-rapu. Erę, w której „uliczność” została zastąpiona przez „estetykę”, a wiarygodność nie jest mierzona życiorysem, lecz wiralowością na platformach wideo.
Aby zrozumieć sukces Bambi, nie należy analizować jej tekstów w poszukiwaniu głębi czy metafor, bo to tak, jakby oceniać smak cheeseburgera z McDonalda kryteriami przewodnika Michelin. To błąd kategoryzacji. Jej twórczość – i całej fali „dziewczyńskiego rapu” w wersji pop – to triumf inżynierii wstecznej.
Współczesny hit nie powstaje w zadymionym studiu podczas wielogodzinnych sesji natchnienia. On jest projektowany pod konkretne zachowania użytkownika smartfona. Algorytm TikToka, bezduszny i matematycznie precyzyjny, wymusił zmianę struktury utworu muzycznego. Piosenka musi „chwycić” w pierwszej sekundzie – stąd brak długich intro. Musi mieć moment, tzw. „hook”, który idealnie nadaje się do wycięcia i podłożenia pod 15-sekundowy filmik, na którym nastolatka pokazuje swój nowy makijaż lub tańczy prosty układ choreograficzny.
Bambi to mistrzyni tej formy. Jej utwory to w rzeczywistości zestawy „soundbite’ów” – krótkich, chwytliwych fraz, które działają jak statusy na dawnym Gadu-Gadu, tyle że teraz są audio-wizualne. „IRL”, „BFF”, „Glow up” – słownik generacji Z zostaje tu przemielony przez auto-tune i podany na bicie o tempie idealnym do szybkiego scrollowania. To muzyka, która nie wymaga skupienia. Ona ma „lecieć w tle”. Ma budować „vibe”. Jeśli rap kiedyś zmuszał do myślenia lub przynajmniej do kiwania głową w rytm werbla, to rap w wydaniu Bambi zmusza jedynie do tapnięcia dwa razy w ekran.
To, co najbardziej uderza w tym zjawisku, to całkowita kastracja hip-hopu z jego pierwotnej funkcji: kontestacji rzeczywistości. Rap był zawsze głosem tych, którzy chcieli więcej, ale system im na to nie pozwalał. Był agresywny, bo rzeczywistość była agresywna.
Spójrzmy teraz na uniwersum Young Leosi i jej podopiecznych. To świat pastelowy, bezpieczny i – co najważniejsze – skrajnie konsumpcyjny. Problemy, o których słyszymy w zwrotkach, to dylematy pierwszego świata w wersji turbo-kapitalistycznej. Czy kurier przywiezie paczkę? Czy drink jest wystarczająco zimny? Czy koleżanka nie obgadała nas za plecami?
To nie jest krytyka błahych tematów – popkultura zawsze ich potrzebowała. Problemem jest to, że ten produkt jest sprzedawany w opakowaniu z napisem „RAP”. Młode słuchaczki dostają komunikat: bycie raperką nie oznacza już walki o swoją pozycję w męskim świecie poprzez umiejętności i charyzmę. Oznacza bycie ładną, modną i posiadanie odpowiednich zasięgów. Rap stał się soundtrackiem do filmików typu „Get Ready With Me”. Został sprowadzony do roli akcesorium modowego, na równi z torebką Jacquemusa czy nowym błyszczykiem.
To „Disney Channel Rap”. Wersja ugrzeczniona, wyprana z brudu, wulgarna tylko na tyle, by udawać pazur, ale na tyle bezpieczna, by wielkie korporacje mogły bez obaw wrzucić te twarze na bilbordy z napojami gazowanymi czy ofertą sieci komórkowej. Bunt został sprywatyzowany, zapakowany w różowe pudełko i sprzedany w zestawie powiększonym.
Fascynujące jest również to, jak ten nurt zawłaszczył retorykę feministyczną. Leosia i Bambi są często przedstawiane jako ikony „girl power”, kobiety sukcesu, które „robią swoje” i nie oglądają się na hejterów. I o ile ekonomicznie jest to prawda – bo są to sprawnie działające przedsiębiorstwa – o tyle kulturowo mamy do czynienia z bardzo płytką definicją feminizmu.
To feminizm w wydaniu „Girl Boss”, gdzie miarą emancypacji jest stan konta i liczba followersów. Nie ma tu mowy o solidarności, o realnych problemach kobiet w Polsce. Jest za to narracja o „bad bitch”, która jest w istocie karykaturą niezależności. To wolność do bycia idealnym konsumentem i idealnym towarem jednocześnie.
Artystki te są w pewnym sensie awatarami. W dobie cyfrowej ich fizyczna obecność jest drugoplanowa. Liczy się ich cyfrowy ślad. Bambi na scenie i Bambi na ekranie telefonu to ten sam byt – produkt zaprojektowany, by generować zaangażowanie. Muzyka jest tu tylko nośnikiem. Równie dobrze mogłyby sprzedawać szkolenia z tradingu albo kosmetyki (co zresztą często robią równolegle). Rap przestał być celem samym w sobie, stał się najskuteczniejszym narzędziem marketingowym do dotarcia do grupy docelowej 12-24 lata.
Można się zżymać. Można pisać sążniste posty na forach, że „prawdziwy hip-hop umarł”. Ale prawda jest brutalna: rynek nie znosi próżni. Skoro miliony młodych ludzi w Polsce chcą słuchać o tym, że życie jest jedną wielką imprezą w basenie, a największym zmartwieniem jest dobór outfitu, to rynek im to dostarczy.
Bambi nie jest błędem w systemie. Jest jego najdoskonalszym dzieckiem. Jest logiczną konsekwencją świata, w którym czas skupienia uwagi spadł poniżej 8 sekund, a tożsamość buduje się poprzez marki, które nosimy.
Czy Young Leosia i Bambi zniszczyły polski rap? Nie. One po prostu stworzyły obok niego gigantyczny, neonowy lunapark. Stary hip-hop wciąż istnieje, gdzieś w ciemnych alejkach i małych klubach. Ale na głównej scenie, w świetle reflektorów, tańczy teraz algorytm. I ma na sobie różowy dres. To my, jako społeczeństwo, wybraliśmy ten repertuar, klikając „lubię to” przy kolejnym, nic nieznaczącym filmiku. Bambi tylko podstawiła nam lustro. A że odbija się w nim plastikowa pustka? Cóż, widocznie tacy właśnie się staliśmy.
